Prof. dr hab. Jolanta Tambor habilitację uzyskała na podstawie dysertacji poświęconej etnolektowi śląskiemu oraz świadomości językowej i etnicznej jego użytkowników. Na Uniwersytecie Śląskim pracuje od roku 1982, obecnie w Instytucie Językoznawstwa. Jej zainteresowania naukowe i badawcze koncentrują się wokół: fonetyki i fonologii współczesnego języka polskiego, języka artystycznego, szczególnie prozy science fiction, nauczania języka polskiego obcokrajowców, sytuacji językowej na Śląsku z perspektywy dialektologicznej i socjolingwistycznej.

Jest dyrektorką Szkoły Języka i Kultury Polskiej UŚ, pełnomocniczką JM Rektora UŚ ds. studentów zagranicznych, przewodniczącą Rady Naukowej Programu Edukacji Regionalnej, kierowniczką Podyplomowych Studiów z Wiedzy o Regionie i Region – Język i Kultura. Pełniła funkcję pełnomocniczki Wojewody Śląskiego ds. mniejszości narodowych i etnicznych, przez dwie kadencje była członkinią Państwowej Komisji ds. Poświadczania Znajomości Języka Polskiego jako Obcego, jest wiceprzewodniczącą Rady Języka Śląskiego i organizatorką pierwszego egzaminu z języka śląskiego. Członkini Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, Komitetu Językoznawstwa PAN, Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego, Komisji Socjolingwistyki afiliowanej przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów, Rady Programowej Zespołu Pieśni i Tańca „Śląsk”. W latach 2003–2004 była profesorką wizytującą na University of Toronto, w 2010 na University of Alberta w Edmonton, w 2018 r. na Beijing University of Foreign Studies w Chinach.

Miała wykłady gościnne na uniwersytetach na Białorusi, w Czechach, Brazylii, Chinach, Japonii, Korei Południowej, Kanadzie, USA, Macedonii, na Litwie, Łotwie, w Niemczech, we Włoszech i na Węgrzech. Jest autorką książek: Język polskiej prozy fantastyczno-naukowej (Katowice 1991), Mowa Górnoślązaków oraz ich świadomość językowa i etniczna (Katowice 2006, 2008), Oberschlesien – Sprache und Identität (Leipzig 2011), Das Schlesische und seine Sprecher: Etablierung in der Gesellschaft, Attitüden, Vitalität der Germanismen / Śląski lekt i jego użytkownicy: rozpowszechnienie, postawy społeczne wobec śląszczyzny, żywotność germanizmów w lekcie śląskim (wspólnie z Gerdem Hentschelem i Istvanem Feketem, Berlin 2022), Głoski śląskie (wspólnie z Marcinem Maciołkiem, Katowice 2024), kilkakrotnie wznawianego podręcznika Fonetyka i fonologia współczesnego języka polskiego (wspólnie z Danutą Ostaszewską, Warszawa 2000 i wyd. następne) oraz autorką zbioru zadań do tegoż podręcznika Fonetyka i fonologia współczesnego języka polskiego. Ćwiczenia (Warszawa 2007), redaktorką (lub współredaktorką) wielu książek, w tym dotyczących nauczania języka polskiego jako obcego.

Wraz z prof. dr hab. Danutą Rytel-Schwarz zorganizowała dwie konferencje polsko-niemiecko-czeskie poświęcone certyfikacji języka polskiego jako obcego oraz zredagowała publikacje pokonferencyjne (wyd. Gnome – Katowice 2006 oraz PeterLang – Frankfurt am Main 2008). Jest współredaktorką serii „Czytaj po polsku” oraz zastępczynią redaktora naczelnego „Postscriptum Polonistycznego” (indeksowanego w bazie Scopus).